Bebek ve çocuklarda alerji, bağışıklık sisteminin besinler, polen, ev tozu, hayvan tüyü veya ilaçlar gibi normalde zararsız maddelere aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Alerji; cilt döküntüsü, kaşıntı, burun akıntısı, öksürük, hırıltı, kusma veya ishal gibi belirtilerle kendini gösterebilir ve erken tanı ile kontrol altına alınabilir.
Alerji Nasıl Gelişir?
Alerji, aslında vücudun bağışıklık sisteminin verdiği “aşırı” ve “yanlış” bir tepkidir. Normalde vücuda zarar vermeyen maddeleri (polen, süt proteini, ev tozu akarı gibi) bağışıklık sistemi birer “düşman” olarak algılar ve onlara karşı savaş başlatır.
Bebeklik ve Çocukluk Döneminde Bağışıklık Sistemi
Bebeklerin bağışıklık sistemi, doğdukları andan itibaren dünyayı tanımaya çalışan bir “öğrenci” gibidir. Bu sistem, neyin tehlikeli neyin güvenli olduğunu öğrenirken bazen hata yapar. Özellikle genetik yatkınlık (ailede alerji öyküsü olması), çevre kirliliği ve hijyen hipotezi (çok aşırı steril ortamda büyüme) bu öğrenme sürecini etkileyebilir. Bebeklerin bağışıklık sistemi henüz olgunlaşmadığı için dış uyaranlara karşı çok daha hassastırlar.
Bebeklerde Alerji Ne Zaman Başlar?
Alerji, bazen bebeğinizin dünyadaki ilk günlerinde, bazen de ek gıdaya geçişte veya kreş yıllarında ortaya çıkabilir.
Doğumdan Sonraki İlk Aylarda Alerji Belirtileri
İlk aylarda görülen alerjiler genellikle beslenme odaklıdır. Özellikle anne sütünden geçen veya mamadan kaynaklanan bileşenler reaksiyona neden olabilir. Bebeğinizde aşırı gaz sancısı, geçmeyen konak, şiddetli kusma veya dışkıda kan/mukus görüyorsanız, bu durum erken dönem bir alerjinin sinyali olabilir.
İlk 1 Yaşta Görülen Alerjik Hastalıklar
İlk yıl içinde en sık karşılaştığımız durumlar besin alerjileri ve atopik dermatit (egzama)‘tir. Bebeklerin cildi çok ince olduğu için dış dünyadaki alerjenlere karşı savunmasızdır. Ayrıca sindirim sistemleri de yeni proteinleri parçalamakta zorlandığı için reaksiyonlar bu dönemde yoğunlaşır.
Çocuklarda En Sık Görülen Alerji Türleri
Çocukluk çağında alerji tek bir yüzle karşımıza çıkmaz. İşte en yaygın türler:
Besin Alerjileri
Bebeklikten itibaren en sık görülen türdür. Vücut, belirli bir gıdadaki proteine karşı savunma mekanizması geliştirir. Süt, yumurta ve kuruyemişler başı çeker.
Solunum Yolu Alerjileri
Genellikle 2 yaşından sonra, çocuk dış ortama ve ev içindeki tozlara daha fazla maruz kaldığında ortaya çıkar. Polenler, ev tozu akarları ve evcil hayvan tüyleri başlıca tetikleyicilerdir.
Cilt Alerjileri
Egzama ve kurdeşen (ürtiker) gibi durumları kapsar. Temas edilen bir maddeye (deterjan, kumaş, sabun) veya içeriden gelen bir tetikleyiciye (besin) bağlı gelişebilir.
İlaç Alerjileri
Özellikle antibiyotikler (penisilin grubu) çocuklarda en sık ilaç reaksiyonuna neden olan maddelerdir. Herhangi bir ilaç kullanımından sonra oluşan döküntü mutlaka ciddiye alınmalıdır.
Böcek Sokması Alerjileri
Arı veya karınca gibi böceklerin salgıladığı zehre karşı gelişen reaksiyonlardır. Bölgesel şişlik normaldir ancak tüm vücuda yayılan döküntü veya nefes darlığı acil durumdur.
Bebeklerde ve Çocuklarda Alerji Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler, etkilenen organ sistemine göre değişiklik gösterir.
Ciltte Görülen Belirtiler
Kızarıklık ve Kaşıntı: Özellikle eklem yerlerinde veya yanaklarda.
Kabarma: Isırgan dalmış gibi görülen ve gezinen döküntüler (kurdeşen).
Kuruluk ve Pullanma: Egzamanın tipik belirtisidir.
Sindirim Sistemi Belirtileri
Şiddetli kusma ve fışkırır tarzda reflü.
Geçmeyen ishal veya tam tersi kronik kabızlık.
Dışkıda kan veya jölemsi (mukuslu) yapı.
Karın ağrısı ve aşırı gaz.
Solunum Yolu Belirtileri
Sürekli burun tıkanıklığı veya akıntısı.
Gözlerde sulanma ve kaşıntı.
Nefes alırken ıslık sesi (hırıltı).
Gece artan kuru öksürük nöbetleri.
Davranışsal ve Uykuya Bağlı İpuçları
Alerjik çocuklar genellikle huzursuzdur. Kaşıntı veya burun tıkanıklığı nedeniyle uyku kaliteleri düşüktür. Sürekli burnunu yukarı doğru silme (alerjik selam) veya göz altlarında morluklar (alerjik morluklar) önemli ipuçlarıdır.
Bebeklerde Besin Alerjisi Nasıl Anlaşılır?
Besin alerjisi tespiti, ebeveynlerin dikkatli birer gözlemci olmasını gerektirir.
En Sık Alerji Yapan Gıdalar
Dünya genelinde “Büyük 8” olarak bilinen gıdalar şunlardır: İnek sütü, yumurta, soya, buğday, yer fıstığı, ağaç fıstıkları (ceviz, fındık vb.), balık ve kabuklu deniz ürünleri.
Ek Gıdaya Geçişte Dikkat Edilmesi Gerekenler
Yeni bir gıdaya başlarken “3 gün kuralı” altın kuraldır. Her yeni gıdayı tek başına ve 3 gün boyunca az miktarda deneyerek bebeğinizin tepkisini ölçmelisiniz. Bu, olası bir reaksiyonda suçluyu bulmanızı kolaylaştırır.
Besin Alerjisi ile İntolerans Arasındaki Fark
Bu ikisi çok karıştırılır. Alerji, bağışıklık sistemiyle ilgilidir ve çok az miktarda bile olsa ciddi reaksiyon yapabilir. İntolerans (örneğin laktoz intoleransı) ise sindirim sistemiyle ilgilidir; genellikle gaz ve karın ağrısı yapar ama hayati risk taşımaz.
Anne Sütü ve Alerji İlişkisi
Anne sütü, bebeğin bağışıklık sistemi için en değerli korumadır.
Anne Sütü Alerjiyi Önler Mi?
Evet, anne sütü bebeğin bağırsak florasını güçlendirerek alerji gelişim riskini azaltabilir. Ancak tamamen “sıfırlamaz”. Nadir durumlarda bebek, annenin yediği gıdalardaki proteinlere anne sütü aracılığıyla tepki verebilir.
Emziren Annelerde Diyetin Önemi
Eğer bebeğinizde sadece anne sütü almasına rağmen alerji belirtileri varsa (kanlı dışkı, egzama vb.), doktorunuz sizden belirli gıdaları (genellikle süt ve süt ürünleri) beslenmenizden çıkarmanızı isteyebilir. Bu sürece “eliminasyon diyeti” denir.
Çocuklarda İnek Sütü Proteini Alerjisi
En sık görülen bebeklik dönemi alerjisidir. Sütün içindeki proteinlerin (kazein veya whey) yabancı olarak algılanmasıdır.
Belirtileri ve Tanı Süreci
Beslenmeden hemen sonra veya birkaç saat içinde kusma, ishal ve cilt döküntüsü görülür. Tanı için genellikle kan testleri, deri testleri veya doktor kontrolünde “yükleme testi” yapılır.
Ne Kadar Sürede Geçer?
Müjdeli haber: İnek sütü alerjisi olan çocukların yaklaşık %80-90’ı, 3 ila 5 yaş civarında bu durumu atlatır. Bağırsak ve bağışıklık sistemi olgunlaştıkça vücut bu proteini tanımayı öğrenir.
Çocuklarda Yumurta, Fıstık ve Kuruyemiş Alerjileri
Bu alerjiler, süt alerjisine göre daha kalıcı olma eğilimindedir.
Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Yumurta alerjisi genellikle ilk yaşta ek gıdayla fark edilir. Fıstık ve kuruyemiş alerjileri ise çocuk bu gıdalarla ilk temas ettiğinde (bazen sadece kokusuna veya izine bile) ortaya çıkabilir.
Okul ve Sosyal Hayatta Alınması Gereken Önlemler
Bu gıdalar çok yaygın olduğu için çocukların başkalarının yemeğinden almaması, paketli gıdaların etiketlerinin okunması (gizli alerjenler) hayati önem taşır.
Alerjik Egzama (Atopik Dermatit) Nedir?
Egzama, cildin nem tutma kapasitesinin bozulmasıyla karakterize bir durumdur.
Bebeklerde Egzamanın İlk Belirtileri
Genellikle 2-3 aylıkken yanaklarda başlar, sonra diz ve dirsek kıvrımlarına yayılır. Cilt aşırı kurudur ve bebek kaşınmak için sürekli yüzünü çarşafa sürter.
Alerji ile Egzama Arasındaki İlişki
Egzaması olan çocukların yaklaşık %30-40’ında bir besin alerjisi de eşlik eder. Cilt bariyeri bozuk olduğu için dışarıdaki alerjenler cilde daha kolay nüfuz eder ve bağışıklık sistemini uyarır.
Alerjik Rinit ve Astım Çocuklarda Nasıl Görülür?
Solunum yolu alerjileri genellikle çocukluk çağının biraz daha ileri aşamalarında belirginleşir.
Alerjik Nezle Belirtileri
Sürekli hapşırma nöbetleri, şeffaf burun akıntısı, burun kaşıntısı ve gece ağızdan nefes alma. Bu belirtiler genellikle “soğuk algınlığı” ile karıştırılır ancak 2 haftadan uzun sürüyorsa alerjiden şüphelenilmelidir.
Çocukluk Çağı Astımının Erken Sinyalleri
Koşunca veya gülünce gelen öksürük, gece uykudan uyandıran hırıltı ve göğüste sıkışma hissi astımın sinyalleri olabilir. Çocuklarda astım, erken teşhis ve doğru tedaviyle kontrol altına alınabilir.
Alerji ile Sık Enfeksiyon Geçirme Arasındaki Bağlantı
Bazı ebeveynler “Çocuğumun burnu hiç durmuyor, hep hasta” der.
Alerjik Çocuklar Neden Daha Sık Hastalanır?
Aslında çoğu zaman “hasta” değillerdir, alerjiktirler. Ancak alerji, burun ve solunum yollarındaki dokuları şişirip hassaslaştırdığı için, virüslerin bu bölgelere yerleşmesi kolaylaşır. Yani alerjik bir zemin, gerçek enfeksiyonlara kapı aralayabilir.
Bebek ve Çocuklarda Alerji Testleri
Tanı koymak, tedavinin en önemli adımıdır.
Hangi Yaşta Hangi Test Yapılır?
Halk arasında “Alerji testi için çocuk büyümelidir” gibi yanlış bir inanış vardır. Alerji testleri her yaşta yapılabilir. Ancak bazı testlerin doğruluğu çocuğun yaşına göre değişebilir.
Deri Testi Mi, Kan Testi Mi?
Deri Testi (Prick Test): Sırt veya kol üzerine alerjen damlatılıp küçük bir çizik atılır. 15 dakikada sonuç verir. Oldukça güvenilirdir.
Kan Testi (Specific IgE): Kanda alerjene özgü savunma hücreleri aranır. Deri testi yapılamayan (yaygın egzaması olan) durumlarda tercih edilir.
Alerji Tanısı Konulduktan Sonra Ne Yapılmalı?
Teşhis bir son değil, yeni ve daha bilinçli bir başlangıçtır.
Alerjenden Kaçınma Stratejileri
En iyi tedavi, tetikleyiciden uzak durmaktır. Eğer ev tozu akarı alerjisi varsa evdeki halıları kaldırmak, pelüş oyuncakları uzaklaştırmak; polen alerjisi varsa piknik saatlerini düzenlemek gerekir.
Ev ve Okul Ortamında Alınacak Önlemler
Evde nem dengesi (%40-50 arası) korunmalı, sigara asla içilmemeli ve parfümlü temizlik malzemelerinden kaçınılmalıdır.
Çocuklarda Alerji Tedavi Yöntemleri
Tedavi, semptomları dindirmeyi ve hayat kalitesini artırmayı hedefler.
İlaç Tedavileri
Şuruplar (antihistaminikler), burun spreyleri ve gerekli durumlarda inhaler (fıs fıs) ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar hastalığı tamamen bitirmez ancak çocuğun rahat nefes almasını ve uyumasını sağlar.
İmmünoterapi (Alerji Aşısı)
Vücudu alerjene alıştırma işlemidir. Genellikle 5 yaşından sonra, ağır solunum yolu alerjilerinde tercih edilir. Uzun vadeli ve etkili bir çözümdür.
Alerji Olan Çocuklar Okulda Nasıl Korunmalı?
Okul dönemi, kontrolün aileden öğretmene geçtiği kritik bir süreçtir.
Öğretmen ve Okul Yönetimi Bilgilendirmesi
Çocuğunuzun alerjisi hakkında yazılı bir bilgilendirme yapın. Neye alerjisi var? Reaksiyon anında ne yapılması gerekiyor? Hangi ilaçlar kullanılmalı?
Acil Durum Planı
Eğer çocuğun “anafilaksi” (şiddetli reaksiyon) riski varsa, yanında mutlaka bir adrenalin oto-enjektörü bulunmalı ve öğretmeni bunu nasıl kullanacağını bilmelidir.
Bebek ve Çocuklarda Alerji Zamanla Geçer mi?
Çoğu ebeveynin en merak ettiği soru budur.
Hangi Alerjiler Düzelebilir?
Süt ve yumurta alerjileri yüksek oranda geçer. Ancak fıstık, balık ve solunum yolu alerjileri (astım, rinit) daha uzun süreli, bazen ömür boyu kalıcı olabilir.
Takip Sürecinin Önemi
Alerji dinamik bir süreçtir. Her yıl yapılacak kontrollerle alerjinin seviyesi takip edilmeli, kısıtlamalar doktor kontrolünde kademeli olarak kaldırılmalıdır.
Ne Zaman Çocuk Alerji Uzmanına Başvurulmalı?
Eğer;
Bebeğinizde şiddetli egzama varsa,
Beslenme sonrası döküntü veya kusma oluyorsa,
Çocuğunuz sık sık hırıltılı solunum yaşıyorsa,
Mevsim geçişlerinde burun tıkanıklığı ve hapşırıktan kurtulamıyorsa, vakit kaybetmeden bir Çocuk Alerji Uzmanına görünmelisiniz.
Aileler İçin Sık Yapılan Hatalar
Gereksiz Diyetler: “Aman dokunur” diyerek çocuğun ihtiyacı olan besinleri tamamen kesmek gelişim geriliğine yol açabilir. Diyet mutlaka uzman kontrolünde olmalıdır.
Test Sonuçlarını Yanlış Yorumlama: Testteki her “pozitif” sonuç klinik olarak alerji anlamına gelmez. Önemli olan çocuğun şikayetleridir.
Evet, görülebilir. Genetik yatkınlık (anne veya babada alerji olması) riski önemli ölçüde artırsa da, günümüzde çevresel faktörler, hava kirliliği, beslenme alışkanlıkları ve aşırı steril yaşam koşulları nedeniyle, ailesinde hiç alerji öyküsü olmayan çocuklarda da alerji gelişebilmektedir. Yani çocuğunuz ailesinde “ilk” alerjik birey olabilir.
Eskiden alerjik gıdaların 2-3 yaşından sonraya ertelenmesi önerilirdi, ancak güncel bilimsel çalışmalar bunun tam tersini söylüyor. Alerjen gıdalarla ek gıda döneminde (doktorunuzun onayıyla 6. aydan itibaren) tanışmak, bağışıklık sisteminin bu gıdaları “normal” olarak algılamasına yardımcı olabilir. Gıdaları çok geç tanıtmak, bazen alerji riskini daha da artırabilmektedir.
Ayırt etmenin en kolay yolu belirtilerin süresi ve karakteridir. Grip veya soğuk algınlığında genellikle ateş, halsizlik ve koyu renkli burun akıntısı görülür ve 1 hafta içinde geçer. Alerjide ise ateş olmaz; burun akıntısı su gibi şeffaftır, buna yoğun bir kaşıntı (burun ve gözlerde) eşlik eder ve şikayetler haftalarca sürebilir. Eğer belirtiler hep aynı mevsimde veya aynı ortamda (örneğin tozlu bir odada) artıyorsa, bu büyük ihtimalle alerjidir.
Bu durum çocuğunuzun neye alerjisi olduğuna göre değişir. Eğer çocuğunuzun kedi/köpek tüyüne veya epitel döküntüsüne spesifik bir alerjisi varsa, evcil hayvanla aynı ortamda bulunmak belirtileri tetikleyecektir. Ancak evcil hayvan beslemek, bazen bağışıklık sistemini eğiterek diğer alerjilere (örneğin ev tozu akarı) karşı direnç geliştirmesini de sağlayabilir. Karar vermeden önce bir alerji testi yaptırarak çocuğunuzun hayvanlara karşı bir hassasiyeti olup olmadığını netleştirmek en doğrusudur.
Bebek ve Çocuklarda Alerji ile Yaşam
Alerjiyle yaşamak zor gibi görünse de, doğru bilgi ve önlemlerle çocuğunuzun yaşıtlarından geri kalmadan, sağlıklı ve mutlu büyümesini sağlayabilirsiniz. Unutmayın, o sadece bazı maddelere karşı biraz daha “hassas”, ama sizin sevginiz ve dikkatinizle her zorluğu aşacak kadar güçlü.