Bebek ve çocuklarda anafilaksi, alerjenle temas sonrası dakikalar içinde gelişebilen, solunum sıkıntısı, tansiyon düşüklüğü ve bilinç kaybına yol açabilen hayati tehlike oluşturan ciddi bir alerjik reaksiyondur. En sık besinler, ilaçlar ve böcek sokmaları anafilaksiye neden olur ve acil tedavi gerektirir.
Anafilaksi, doğru ve zamanında müdahale edilmediğinde ölümcül olabilen bir durumdur. Bu nedenle özellikle alerjisi olan bebek ve çocukların ailelerinin, anafilaksiyi tanıması, belirtilerini bilmesi ve nasıl müdahale edeceğini öğrenmesi hayati önem taşır.
Anafilaksi Nedir?
Anafilaksi, bağışıklık sisteminin bir maddeye karşı aşırı ve kontrolsüz tepki vermesi sonucu ortaya çıkan, birden fazla organ sistemini etkileyen ciddi bir alerjik reaksiyondur.
Bu reaksiyon:
Çok hızlı gelişir
Dakikalar içinde ağırlaşabilir
Solunumu, dolaşımı ve bilinci etkileyebilir
Anafilaksi sıradan bir alerjik döküntü ya da kaşıntıdan çok daha ciddi bir durumdur.
Neden Acil ve Hayati Bir Durumdur?
Anafilaksi sırasında:
Solunum yolları daralabilir
Tansiyon aniden düşebilir
Kalp ve beyin yeterince oksijen alamayabilir
Bu tablo şok, bilinç kaybı ve hatta ölümle sonuçlanabilir. Bu nedenle anafilaksi, acil müdahale gerektiren tıbbi bir durumdur.
Bebek ve Çocuklarda Anafilaksi Ne Kadar Sık Görülür?
Anafilaksi, toplumda nadir görülen bir durum gibi algılansa da, özellikle son yıllarda bebek ve çocuklarda görülme sıklığı giderek artmaktadır. Bunun en önemli nedenleri arasında çocukluk çağında alerjik hastalıkların artması, beslenme alışkanlıklarının değişmesi ve çevresel faktörler yer almaktadır.
Eskiden daha çok erişkinlerde görüldüğü düşünülen anafilaksi, günümüzde bebeklik döneminden itibaren karşımıza çıkabilen ciddi bir sağlık sorunu haline gelmiştir. Özellikle besin alerjilerinin erken yaşlarda başlaması, anafilaksinin çocukluk çağında daha sık görülmesine neden olmaktadır.
Görülme Sıklığı
Yapılan çalışmalara göre:
Çocuklarda anafilaksi sıklığı son 10–20 yılda belirgin şekilde artmıştır
Özellikle 0–5 yaş arası çocuklar, anafilaksi açısından dikkatle izlenmesi gereken bir gruptur
Acil servislere anafilaksi nedeniyle başvuran çocuk sayısı her yıl artmaktadır
Bebeklerde ve küçük çocuklarda anafilaksi bazen:
Fark edilmediği
Başka hastalıklarla karıştırıldığı
Hafif alerjik reaksiyon sanıldığı
için gerçek sıklığının bildirilenden daha fazla olduğu düşünülmektedir.
Ayrıca çocuklarda görülen anafilaksi vakalarının büyük bir kısmı:
Ev ortamında
İlk kez denenen bir besin sonrasında
Daha önce alerji öyküsü olmayan çocuklarda
ortaya çıkabilmektedir. Bu durum, ailelerin anafilaksi konusunda hazırlıksız yakalanmasına neden olabilmektedir.
Risk Altındaki Çocuklar
Her çocukta anafilaksi gelişme riski olmakla birlikte, bazı çocuklar diğerlerine göre çok daha yüksek risk altındadır. Bu çocukların daha yakından izlenmesi ve ailelerinin bilinçlendirilmesi büyük önem taşır.
Anafilaksi açısından risk grubunda yer alan çocuklar şunlardır:
Besin alerjisi tanısı olan çocuklar
Özellikle süt, yumurta, yer fıstığı, fındık, ceviz, balık ve deniz ürünleri alerjisi olan çocuklarda anafilaksi riski daha yüksektir.Astımı olan çocuklar
Astım ile birlikte alerji varlığı, anafilaksi sırasında solunum problemlerinin daha ağır seyretmesine neden olabilir.Daha önce anafilaksi geçirmiş olan çocuklar
Bir kez anafilaksi geçiren çocukta, tekrar etme riski vardır. Bu nedenle bu çocuklar mutlaka adrenalin oto-enjektörü taşımalıdır.Birden fazla alerjisi bulunan çocuklar
Hem besin hem ilaç hem de çevresel alerjenlere duyarlılığı olan çocuklarda risk artar.Ailesinde ağır alerjik reaksiyon öyküsü olanlar
Anne, baba veya kardeşlerinde anafilaksi öyküsü olan çocuklarda dikkatli olunmalıdır.Erken bebeklik döneminde alerjik belirtiler gösterenler
Şiddetli egzama, tekrarlayan kusma, besin sonrası cilt ve solunum belirtileri olan bebekler risk grubunda yer alabilir.
Özellikle risk altındaki çocuklarda:
Alerjenlerden korunma
Erken tanı
Ailelerin doğru müdahale konusunda eğitilmesi
anafilaksinin yol açabileceği ciddi sonuçların önlenmesinde hayati rol oynar.
Anafilaksiye Neden Olan Tetikleyiciler
Anafilaksi, genellikle çocuğun bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye karşı aşırı tepki vermesi sonucu ortaya çıkar. Bu maddelere alerjen adı verilir. Bebek ve çocuklarda anafilaksiye yol açan tetikleyiciler erişkinlere göre farklılık gösterebilir.
Besin Kaynaklı Anafilaksi
Çocukluk çağında anafilaksinin en sık nedeni besin alerjileridir. Özellikle ilk yıllarda bağışıklık sistemi henüz olgunlaşmadığı için besinlere karşı şiddetli tepkiler gelişebilir.
En sık sorumlu besinler:
İnek sütü
Yumurta
Yer fıstığı
Fındık, ceviz, badem gibi kuruyemişler
Balık ve deniz ürünleri
Susam
Besin kaynaklı anafilaksi:
İlk kez denenen bir besin sonrası
Daha önce az miktarda tolere edilen bir gıdanın daha fazla tüketilmesiyle
Gıdanın gizli şekilde başka bir ürünün içinde bulunmasıyla
ortaya çıkabilir.
İlaçlara Bağlı Anafilaksi
Bazı çocuklarda ilaçlar da anafilaksiye neden olabilir. En sık suçlanan ilaçlar:
Antibiyotikler
Ağrı kesiciler
Ateş düşürücüler
İlaç alerjileri çoğu zaman beklenmedik şekilde gelişir ve aileler için oldukça korkutucudur.
Böcek Sokmaları
Arı ve eşek arısı sokmaları, özellikle daha büyük çocuklarda ciddi anafilaktik reaksiyonlara yol açabilir. Sokma sonrası:
Hızla gelişen şişlik
Nefes darlığı
Halsizlik
varsa mutlaka anafilaksi düşünülmelidir.
Lateks ve Diğer Nadir Nedenler
Lateks içeren eldivenler ve balonlar
Egzersizle tetiklenen reaksiyonlar
Bazı katkı maddeleri
daha nadir görülse de anafilaksi nedeni olabilir.
Bebek ve Çocuklarda Anafilaksi Belirtileri Nelerdir?
Anafilaksi, vücudun bir alerjene karşı verdiği en şiddetli alerjik reaksiyondur ve belirtiler genellikle çok hızlı ortaya çıkar. En önemli özelliklerinden biri, birden fazla organ sistemini aynı anda etkilemesidir.
Bazı çocuklarda belirtiler hafif başlasa bile kısa sürede ağırlaşabilir. Bu nedenle anafilaksi belirtilerini erken fark etmek, çocuğun hayatını kurtarabilir.
Anafilaksi belirtileri her çocukta aynı şekilde görülmeyebilir. Yaşa, alerjene ve çocuğun genel sağlık durumuna göre farklılık gösterebilir.
Cilt Belirtileri
Cilt belirtileri, anafilaksinin en sık görülen ve en erken fark edilen bulgularıdır. Ancak tek başına cilt bulgusu olması her zaman anafilaksi anlamına gelmez; fakat çoğu vakada ilk uyarı işaretidir.
En sık görülen cilt belirtileri şunlardır:
Vücutta aniden başlayan yaygın kızarıklık
Şiddetli kaşıntı
Kurdeşen (kabartılı döküntüler)
Dudaklarda, dilde, yüzde ve göz kapaklarında şişlik
Bu şişlikler bazen çok hızlı ilerler ve çocuğun görünümünde belirgin değişikliğe neden olabilir. Özellikle dudak ve dil şişliği, solunum yollarını etkileyebileceği için dikkatle izlenmelidir.
Solunum Sistemi Belirtileri
Solunumla ilgili belirtiler, anafilaksinin en tehlikeli bulguları arasındadır ve acil müdahale gerektirir.
Bu belirtiler şunları içerebilir:
Nefes almada zorlanma
Hırıltılı, ıslık gibi nefes sesi
Sürekli öksürük
Boğazda tıkanma veya daralma hissi
Ses kısıklığı
Morarma (özellikle dudaklar ve parmak uçlarında)
Solunum belirtileri varsa, bu durum anafilaksi lehine çok güçlü bir bulgudur ve adrenalin uygulaması geciktirilmemelidir.
Sindirim Sistemi Belirtileri
Özellikle besin alerjilerine bağlı anafilakside sindirim sistemi belirtileri sık görülür. Bu belirtiler bazen “basit bir mide rahatsızlığı” ile karıştırılabilir, ancak eşlik eden diğer bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
Sindirim sistemi belirtileri şunlardır:
Tekrarlayan veya fışkırır tarzda kusma
Şiddetli karın ağrısı
İshal
Bebeklerde emmeyi aniden bırakma
Eğer kusma ve karın ağrısına cilt döküntüsü veya solunum sıkıntısı eşlik ediyorsa, bu tablo anafilaksi açısından değerlendirilmelidir.
Dolaşım Sistemi Belirtileri
Anafilaksi sırasında tansiyon hızla düşebilir ve bu durum çocuğun genel durumunu ciddi şekilde etkileyebilir. Bu belirtiler genellikle daha ağır anafilaksi tablolarında görülür.
Dolaşım sistemi belirtileri:
Ani halsizlik
Sersemlik hissi
Bayılma veya bayılacak gibi olma
Soğuk, soluk ve nemli cilt
Bilinçte bulanıklık
Bu bulgular şok geliştiğinin işareti olabilir ve acil tıbbi müdahale gerektirir.
Bebeklerde Fark Edilmesi Zor Belirtiler
Bebeklerde anafilaksiyi tanımak daha zordur çünkü bebekler şikâyetlerini ifade edemez. Bu nedenle belirtiler bazen gözden kaçabilir.
Bebeklerde anafilaksi şu şekilde kendini gösterebilir:
Nedensiz ve şiddetli huzursuzluk
Sürekli ve teskin edilemeyen ağlama
Aniden emmeyi reddetme
Solukluk veya morarma
Uykuya eğilim, halsizlik
Nefes alırken zorlanma veya düzensiz solunum
Özellikle yeni bir besin denendikten sonra bu belirtiler ortaya çıkıyorsa anafilaksi mutlaka akla gelmelidir.
Anafilaksi Belirtileri Ne Kadar Sürede Ortaya Çıkar?
Anafilaksinin en önemli özelliklerinden biri, çok hızlı gelişmesidir. Bu nedenle zaman kaybetmeden müdahale edilmesi gerekir.
Ani Gelişen Belirtiler
Çoğu anafilaksi vakasında belirtiler:
Alerjenle temastan sonra
Dakikalar içinde ortaya çıkar
Besin, ilaç veya böcek sokmasını takiben kısa sürede gelişen belirtiler özellikle önemlidir.
Gecikmiş (Bifazik) Reaksiyonlar
Bazı çocuklarda anafilaksi iki fazlı seyredebilir:
İlk belirtiler tedaviyle düzelir
Saatler sonra belirtiler tekrar ortaya çıkabilir
Bu duruma bifazik reaksiyon denir ve bu nedenle anafilaksi geçiren çocukların hastanede izlenmesi önemlidir.
Bebeklerde Anafilaksi Nasıl Anlaşılır?
Bebeklerde anafilaksi çoğu zaman şu işaretlerle fark edilir:
Ciltte ani ve yaygın kızarıklık
Dudaklarda ve yüzde şişlik
Solunumda hızlanma veya zorlanma
Kusma ile birlikte halsizlik
Ailelerin Dikkat Etmesi Gereken Durumlar
Aileler özellikle şu durumlarda dikkatli olmalıdır:
Yeni bir besin verildikten sonra
İlk kez kullanılan bir ilaç sonrası
Aşı sonrası olağan dışı belirtiler geliştiğinde
Bu durumlarda “geçer” diye beklemek yerine derhal sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Anafilaksi ile Şiddetli Alerjik Reaksiyon Arasındaki Fark
Alerjik reaksiyonlar hafiften ağıra doğru geniş bir yelpazede görülür. Ancak her ağır alerjik reaksiyon anafilaksi değildir.
Hangi Durum Anafilaksi Kabul Edilir?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa anafilaksi düşünülür:
Birden fazla sistemin aynı anda etkilenmesi
Solunum veya dolaşım sistemi belirtilerinin eşlik etmesi
Belirtilerin hızla ilerlemesi
Sadece ciltte döküntü olması genellikle anafilaksi değildir; ancak ilerleyebileceği unutulmamalıdır.
Anafilaksi Durumunda Ne Yapılmalı?
Anafilaksi, zamanla yarışılan bir durumdur. Doğru müdahale edilmediğinde çok hızlı şekilde ağırlaşabilir. Bu nedenle ailelerin, öğretmenlerin ve çocuğa bakım veren herkesin ne yapacağını önceden bilmesi hayati önem taşır.
Anafilaksi şüphesinde yapılacaklar “bekleyelim, geçer mi?” yaklaşımıyla asla ertelenmemelidir.
İlk Müdahale Adımları
Anafilaksi belirtileri fark edildiğinde şu adımlar izlenmelidir:
Panik yapmadan hızlı hareket edin
Soğukkanlı olmak, doğru müdahaleyi yapabilmek için çok önemlidir.Adrenalin oto-enjektörünü hemen uygulayın
Anafilaksinin ilk ve en etkili tedavisi adrenalindir.112 Acil’i arayın
Adrenalin uygulansa bile mutlaka tıbbi destek gereklidir.Çocuğu uygun pozisyonda yatırın
Bilinci açıksa sırtüstü yatırın, bacaklarını hafif kaldırın
Kusuyorsa yan yatırın
Nefes almakta zorlanıyorsa yarı oturur pozisyon verin
Çocuğu yalnız bırakmayın
Durum hızla değişebilir, sürekli gözlem gerekir.
Adrenalin Oto-Enjektörünün Kullanımı
Adrenalin oto-enjektörü:
Anafilakside hayat kurtarıcıdır
Erken uygulandığında ciddi komplikasyonları önler
Enjektör:
Uyluğun dış yanına
Kıyafet üzerinden de uygulanabilir
Tek hamlede bastırılarak yapılır
Adrenalin kullanımı geciktirilirse:
Solunum yetmezliği
Şok
Bilinç kaybı
gibi çok ciddi sonuçlar ortaya çıkabilir.
Ne Zaman Acil Servise Başvurulmalı?
Anafilaksi şüphesi olan her durumda acil servise başvurulmalıdır.
Şu durumlarda kesinlikle beklenmemelidir:
Solunum sıkıntısı varsa
Bayılma, halsizlik, morarma varsa
Birden fazla sistem etkilenmişse
Adrenalin uygulandıysa
Adrenalin sonrası çocuk iyi görünse bile, gecikmiş reaksiyon riski nedeniyle hastane izlemi gereklidir.
Adrenalin Oto-Enjektörü Hakkında Bilinmesi Gerekenler
Adrenalin oto-enjektörü, anafilaksi riski olan çocuklar için olmazsa olmaz bir güvenlik aracıdır.
Kimlerde Bulunmalıdır?
Aşağıdaki çocuklarda mutlaka adrenalin oto-enjektörü bulunmalıdır:
Daha önce anafilaksi geçirmiş olanlar
Yüksek riskli besin alerjisi olanlar
Alerji + astımı birlikte olan çocuklar
Böcek sokmasına bağlı ağır reaksiyon öyküsü olanlar
Enjektör sadece evde değil:
Okulda
Kreşte
Seyahatte
Spor aktivitelerinde
çocuğun bulunduğu her ortamda ulaşılabilir olmalıdır.
Doz ve Kullanım Zamanı
Adrenalin dozu:
Çocuğun kilosuna göre belirlenir
Doktor tarafından reçete edilir
En önemli nokta:
Anafilaksi şüphesinde “emin olalım” diye beklemek yerine erken uygulamak gerekir. Gereksiz uygulamanın riski, geç kalmanın riskinden çok daha düşüktür.
Saklama Koşulları
Oda sıcaklığında saklanmalıdır
Aşırı sıcak ve soğuktan korunmalıdır
Çantada ezilmeyecek şekilde taşınmalıdır
Son kullanma tarihi düzenli kontrol edilmelidir
Anafilaksi Tanısı Nasıl Konur?
Anafilaksi tanısı çoğunlukla klinik bulgulara dayanır. Yani çocuğun yaşadığı belirtiler ve bu belirtilerin ortaya çıkış şekli çok önemlidir.
Klinik Değerlendirme
Doktor şu noktalara bakar:
Belirtilerin ne kadar sürede başladığı
Hangi sistemlerin etkilendiği
Hangi maddeyle temas sonrası geliştiği
Anafilaksi tanısı için her zaman test sonucu beklenmez; klinik tablo yeterlidir.
Alerji Testlerinin Yeri
Alerji testleri:
Anafilaksiye neden olan tetikleyiciyi belirlemek
Tekrar riskini azaltmak
amacıyla yapılır.
Deri testleri ve kan testleri, çocuğun durumuna göre planlanır.
Anafilaksi Sonrası Takip ve Değerlendirme
Anafilaksi geçiren bir çocuk, olaydan sonra mutlaka çocuk alerji uzmanı tarafından takip edilmelidir.
Altta Yatan Nedenin Araştırılması
Anafilaksiye yol açan neden:
Besin mi?
İlaç mı?
Böcek sokması mı?
net olarak belirlenmelidir. Aksi halde tekrar riski devam eder.
Tekrar Riskinin Değerlendirilmesi
Her çocuk için:
Kişiye özel korunma planı
Adrenalin reçetesi
Acil eylem planı
oluşturulmalıdır.
Anafilaksi Riski Olan Çocuklarda Koruyucu Önlemler
Anafilakside en etkili yaklaşım önlem almaktır.
Alerjenden Kaçınma
Etiket okumak alışkanlık haline getirilmelidir
Çapraz bulaşma riski bilinmelidir
Dışarıda yemek konusunda dikkatli olunmalıdır
Okul ve Kreş İçin Alınması Gereken Önlemler
Okul yönetimi bilgilendirilmelidir
Öğretmenlere yazılı bilgi verilmelidir
Acil durum planı paylaşılmalıdır
Acil Eylem Planı
Acil eylem planında:
Çocuğun alerjisi
Belirti durumunda yapılacaklar
Adrenalin kullanımı
net ve sade şekilde yazılı olmalıdır.
Anafilaksi Olan Çocuklar Okulda Nasıl Korunmalı?
Çocuklar zamanlarının büyük kısmını okulda geçirdiği için okul ortamı çok önemlidir.
Öğretmen ve Okul Yönetiminin Bilgilendirilmesi
Anafilaksi belirtileri anlatılmalı
Adrenalin kullanımı gösterilmelidir
Sorumluluklar netleştirilmelidir
Okulda Adrenalin Oto-Enjektörü Bulundurulması
İlaca kolay erişim sağlanmalıdır
Kilitli dolapta saklanmamalıdır
Son kullanma tarihi takip edilmelidir
Anafilaksi Zamanla Geçer mi?
Bu sorunun cevabı alerjinin türüne göre değişir.
Riskin Yaşla Değişimi
Süt ve yumurta alerjisi bazı çocuklarda yaşla azalabilir
Yer fıstığı ve kuruyemiş alerjileri genellikle kalıcıdır
Bu nedenle “büyüyünce geçer” düşüncesiyle önlem bırakılmamalıdır.
Düzenli Takip Neden Önemlidir?
Alerji durumu zamanla değişebilir:
Risk azalabilir
Yeni alerjiler eklenebilir
Düzenli takip, gereksiz kısıtlamaları da önler.
Aileler İçin Sık Yapılan Hatalar
En sık ve en tehlikeli hatadır.
“Biraz bekleyelim” yaklaşımı hayati risk oluşturur.
Yanlış İlaçlarla Müdahale
Antihistaminikler
Kortizon şuruplar
Anafilaksi tedavisi değildir ve adrenalinin yerini tutmaz.
Ne Zaman Çocuk Alerji Uzmanına Başvurulmalı?
Besin sonrası tekrarlayan kusma
Cilt + solunum belirtilerinin birlikte görülmesi
Şüpheli alerjik reaksiyon öyküsü
Anafilaksi geçirmiş çocukların takibi
Evet, risk vardır. Bu nedenle önlem şarttır.
Hayır, doğru kullanıldığında güvenlidir ve hayat kurtarır.
Hayır, risk değerlendirmesi uzman tarafından yapılır.